მიწისქვეშა თბილისი - ქალაქი, რომელიც ზედაპირზე არ მთავრდება. თბილისი, რომელსაც ყოველდღე ვხედავთ, შესაძლოა ქალაქის მხოლოდ ერთი ნაწილია.

ზედაპირზე - ქუჩები, ძველი სახლები, აივნები, ეკლესიები და ციხე-სიმაგრეები... ხოლო მიწის ქვეშ - სივრცეები, რომელთა ნაწილი დღემდე არსებობს, ნაწილი კი ისტორიამ შთანთქა.

თბილისის მიწისქვეშა სამყაროს შესახებ უამრავი ამბავი და ლეგენდაა შემონახული - ძველი აბანოების მიწისქვეშა დარბაზებიდან დაწყებული, ციხესიმაგრეებთან დაკავშირებული სავარაუდო გასასვლელებითა და საბჭოთა პერიოდის საიდუმლო გვირაბებით დამთავრებული. ზოგი მათგანი ისტორიული წყაროებით დასტურდება.ზოგი კი დღემდე მხოლოდ ქალაქურ ლეგენდად რჩება.

თბილისის მიწისქვეშა ისტორიის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი ადგილი სწორედ აქ - აბანოთუბანშია. ამ უბნის სახელიც კი პირდაპირ უკავშირდება აბანოებს - „აბანო“ და „უბანი“.

მაგრამ მთავარი საიდუმლო მიწის ზემოთ კი არა, მის ქვეშ იმალება.

მიწისქვეშ აშენებული ქალაქის ნაწილი.

თბილისის გოგირდის აბანოების მნიშვნელოვანი ნაწილი მიწის დონეზე დაბლაა განთავსებული. ზედაპირზე კი მათი დამახასიათებელი აგურის გუმბათები ჩანს. ეს შემთხვევითი არქიტექტურა არ ყოფილა.

მიწისქვეშა განთავსება ხელს უწყობდა სითბოს შენარჩუნებას და აბანოების ბუნებრივ გარემოსთან დაკავშირებას. სწორედ ამიტომ, როდესაც დღეს აბანოთუბანში დადიხართ, შეიძლება ვერც კი მიხვდეთ, რომ თქვენს ფეხქვეშ ისტორიული სივრცეებია.

ისტორიული წყაროების მიხედვით, თბილისის აბანოები საუკუნეების განმავლობაში ქალაქის ცხოვრების მნიშვნელოვანი ნაწილი იყო. ზოგიერთი ცნობით, შუა საუკუნეებში ქალაქში აბანოების რაოდენობა ათეულობით აღწევდა.

რა იმალება ნარიყალას ქვეშ?

თბილისის მიწისქვეშა ლეგენდების კიდევ ერთი მთავარი ადგილი – ნარიყალაა. ციხესიმაგრე საუკუნეების განმავლობაში ქალაქის დაცვის ერთ-ერთი მთავარი ცენტრი იყო.

თბილისში დღემდე არსებობს არაერთი ისტორია საიდუმლო გვირაბებზე, რომლებიც თითქოს ციხესიმაგრიდან ქალაქის სხვადასხვა ნაწილში გადიოდა.

ნარიყალას ისტორიული მნიშვნელობა კი უდავოა - ციხე თბილისის ერთ-ერთ ყველაზე მაღალ და სტრატეგიულ ადგილას მდებარეობს, მტკვარსა და ძველ ქალაქს გადაჰყურებს.

სწორედ ასეთ ადგილებში იბადებოდა ლეგენდები - მიწისქვეშა გასასვლელებზე, საიდუმლო სამალავებზე და გზებზე, რომლითაც ალყის დროს ადამიანებს ციხიდან გაქცევა შეეძლოთ.

თბილისის მიწისქვეშა სამყაროს ყველაზე ცნობილი ამბავი კი უკვე ბევრად უფრო ახლო წარსულს უკავშირდება.

1930-იან წლებში ლავრენტი ბერია საქართველოში საბჭოთა ხელისუფლების ერთ-ერთი ყველაზე გავლენიანი ფიგურა იყო.

სწორედ მას უკავშირდება ლეგენდა თბილისის ცენტრში არსებული საიდუმლო მიწისქვეშა გვირაბების ქსელის შესახებ.

გადმოცემების მიხედვით, მიწისქვეშა გზები ერთმანეთთან რამდენიმე მნიშვნელოვან სახელმწიფო ობიექტს აკავშირებდა.

მათ შორის სახელდება ტერიტორია, სადაც დღეს პარლამენტის შენობაა, საბჭოთა პერიოდის სახელმწიფო უსაფრთხოების სტრუქტურების შენობები და ბერიასთან დაკავშირებული სხვა ადგილები.

მაგრამ აქაც მთავარი კითხვა პასუხგაუცემელია: რამდენად რეალურია ეს ყველაფერი?

ამ თემაზე 2009 წელს Eurasianet-მა გამოაქვეყნა გამოძიება. გამოცემის მიხედვით, ბერიას გვირაბების შესახებ უამრავი თვითმხილველის მონათხრობი და ქალაქური ისტორია არსებობს, თუმცა სახელმწიფო და ყოფილი საიდუმლო პოლიციის არქივებში მათი არსებობის დამადასტურებელი მკაფიო დოკუმენტაცია არ აღმოჩნდა. 

არსებობს ძველი ნაგებობები და მიწისქვეშა სივრცეები. მაგრამ სრულმასშტაბიანი, დადასტურებული „ბერიას გვირაბების ქსელის“ რუკა - საზოგადოებისთვის ცნობილი არ არის.

თბილისის მიწისქვეშა სივრცეების ისტორია მხოლოდ საიდუმლო ოპერაციებსა და გაქცევის გზებს არ უკავშირდება.

ძველ ქალაქში მიწისქვეშა სივრცეები პრაქტიკული დანიშნულებითაც იქმნებოდა.

სარდაფები, წყალთან დაკავშირებული ნაგებობები, საკვების შესანახი ადგილები, აბანოების მიწისქვეშა დარბაზები და სხვადასხვა საინჟინრო ნაგებობა - ეს ყველაფერი ქალაქის უხილავი ინფრასტრუქტურის ნაწილი იყო.

თბილისის ისტორიული უბანი მრავალსაუკუნოვან ფენებს აერთიანებს და ძველი ქალაქის დიდი ნაწილი განსაკუთრებით 19-ე საუკუნის არქიტექტურულ სახეს ატარებს, რადგან ადრინდელი ნაგებობების მნიშვნელოვანი ნაწილი 1795 წლის სპარსეთის შემოსევის დროს განადგურდა.

ამიტომ დღეს მიწისქვეშ აღმოჩენილი თითოეული ძველი კედელი ან გვირაბის მსგავსი კონსტრუქცია შეიძლება ქალაქის წარსულის სხვადასხვა ეპოქას უკავშირდებოდეს.

 თბილისში „მიწისქვეშა ქალაქის“ ერთიანი, სრულად შესწავლილი რუკა არ არსებობს.

ქალაქის ქვეშ არსებული სივრცეები სხვადასხვა ეპოქაში და სხვადასხვა მიზნით იქმნებოდა. ზოგი დაკავშირებული იყო წყლის სისტემებთან.

ზოგი - საცხოვრებელ და სავაჭრო ნაგებობებთან. ზოგი - აბანოებთან.

ზოგი კი, შესაძლოა, თავდაცვით ან სახელმწიფო ფუნქციასაც ასრულებდა.

თუმცა ინტერნეტში გავრცელებული ისტორიებიდან ბევრი გადამოწმებული არ არის. მაგალითად, თბილისის ცენტრში არსებული ყველა ბნელი დერეფანი ან ძველი გვირაბი ავტომატურად არ ნიშნავს, რომ ის საიდუმლო სამხედრო ან სახელმწიფო გზას წარმოადგენდა.

ისტორიკოსებისთვის სწორედ ეს არის მთავარი გამოწვევა - ლეგენდის არქეოლოგიური ფაქტისგან გამიჯვნა.

დღეს თბილისს კიდევ ერთი უზარმაზარი მიწისქვეშა სამყარო აქვს - მეტრო. მაგრამ თანამედროვე მეტროს გვირაბები უკვე სრულიად სხვა ისტორიაა. ისინი დაგეგმილი, საინჟინრო სისტემის ნაწილია.

ძველი გვირაბები კი ხშირად ფრაგმენტებად, ნანგრევებად ან ლეგენდებად შემორჩა. ზოგი შეიძლება სახლის სარდაფში იმალებოდეს.

ზოგი - ქუჩის ქვეშ. ზოგიც კი შესაძლოა ქალაქის თანამედროვე ინფრასტრუქტურის მშენებლობამ შეცვალა ან საერთოდ გააქრო.

თბილისს ორი სახე აქვს. ერთი - რომელსაც ყოველდღე ვხედავთ და მეორე — რომელიც მიწის ქვეშ იწყება.

იქ, სადაც საუკუნეების წინ ადამიანები წყალს ეძებდნენ, აბანოებს აშენებდნენ, ქალაქის სარდაფებში ცხოვრობდნენ და შესაძლოა, ომებისა და არეულობის დროს თავშესაფარსაც ეძებდნენ.

თბილისის ისტორია მხოლოდ იმაზე არ იწერება, რასაც ქალაქის ზედაპირზე ვხედავთ. ზოგი ისტორია მიწის ქვეშ გრძელდება.

შესაძლოა, დედაქალაქის ყველაზე დიდი საიდუმლო სწორედ იქ იყოს დამალული - რამდენიმე მეტრით ჩვენს ფეხქვეშ.