შავი ზღვის აღმოსავლეთ სანაპიროზე, იქ, სადაც ევროპა აზიას ხვდება, ისტორია თავიდან იწერება. ანაკლიის ღრმაწყლოვანი პორტი - პროექტი, რომელიც წლების განმავლობაში განსაკუთრებული მიზიდულობის ცენტრად იქცაა - ახალ ფაზაში გადადის. მთავარი გზავნილი, რომელიც ახლა ისმის, არის ის, რომ პორტი "ლენდლორდის" (Landlord) პრინციპით აშენდება და იფუნქციონირებს.

ერთი შეხედვით, ეს მშრალი, ტექნიკური ეკონომიკური ტერმინია. მაგრამ როდესაც საქმე გლობალურ ვაჭრობასა და გეოპოლიტიკას ეხება, დეტალებში ეშმაკი კი არა, ეროვნული უსაფრთხოება და მილიარდობით დოლარის ღირებულების სტრატეგია იმალება. თუ ამ კონცეფციის სიღრმეებში ჩავიხედავთ, დავინახავთ, რომ საქმე გვაქვს არა მხოლოდ ბიზნეს მოდელთან, არამედ საერთაშორისო პოზიციონირების უმნიშვნელოვანეს ინსტრუმენტთან.

რას ნიშნავს სინამდვილეში "ლენდლორდ" პორტი?

გლობალურ საზღვაო ინდუსტრიაში პორტის მართვის ოთხი ძირითადი მოდელი არსებობს. დღეს მსოფლიოს უდიდესი და ყველაზე წარმატებული პორტების აბსოლუტური უმრავლესობა - იქნება ეს როტერდამი ნიდერლანდებში, ანტვერპენი ბელგიაში თუ ჰამბურგი გერმანიაში - სწორედ "ლენდლორდის", ანუ მესაკუთრის/მემამულის მოდელით იმართება.

რა არის ამ მოდელის ფილოსოფია? ის ეფუძნება პასუხისმგებლობების, რისკებისა და საკუთრების უფლების მკაცრ, ლოგიკურ გამიჯვნას სახელმწიფოსა და კერძო სექტორს შორის.

მარტივად რომ ვთქვათ: სახელმწიფო რჩება მიწისა და ფუნდამენტური ინფრასტრუქტურის სუვერენულ მესაკუთრედ, ხოლო კერძო კომპანიები ქირაობენ ამ ტერიტორიას და ახორციელებენ უშუალო კომერციულ ოპერაციებს.

წარმოიდგინეთ მასშტაბური საერთაშორისო აეროპორტი. სახელმწიფო აშენებს ასაფრენ ბილიკს, უზრუნველყოფს საჰაერო ნავიგაციის უსაფრთხოებას და ფლობს თავად ტერიტორიას. მაგრამ ის არ ეუბნება ავიაკომპანიებს, როგორ გაყიდონ ბილეთები, არ ყიდულობს მათთვის თვითმფრინავებს და არ არიგებს ყავას ბორტზე. ამას აკეთებს კერძო ბიზნესი. ანაკლიის პორტის შემთხვევაშიც ზუსტად იგივე პრინციპი მოქმედებს.

1. სახელმწიფოს (პორტის ადმინისტრაციის) როლი ამ მოდელის მიხედვით, საქართველო არ კარგავს კონტროლს კრიტიკულ აქტივზე. სახელმწიფო ფლობს მიწას, საზღვაო აკვატორიას, მისასვლელ არხებსა და ყველაზე ძვირადღირებულ, სტრატეგიულ ინფრასტრუქტურას, ტალღმჭრელებს. უკვე დაწყებულია კონკრეტული ნაბიჯების გადადგმაც. დასრულებულია 18 და 40-კილომეტრიანი ახალი სარკინიგზო ხაზის პროექტირება. რაც იმას ნიშნავს რომ, სახელმწიფო უზრუნველყოფს საგზაო ინფრასტრუქტურა და დაადგენს თამაშის სამართლიან წესებს. საქართველო მოქმედებს როგორც მარეგულირებელი და მესაკუთრე, რომელიც იღებს საიჯარო ქირას და გადასახადებს, მაგრამ არ ერევა ყოველდღიურ ბიზნესში. თუმცა, ამავდროულად, ზრუნავს ბიზნესის განვითარებაზე, რაც კონკრეტულ რისკებს აზღვევს.

2. კერძო სექტორის (ტერმინალის ოპერატორის) როლი საერთაშორისო კონსორციუმი იღებს პორტის კონკრეტულ ტერმინალებს გრძელვადიანი იჯარით. კერძო ინვესტორის მოვალეობაა, განახორციელოს ინვესტიცია ე.წ. "ზედაშენში" - იყიდოს გიგანტური მრავალტონიანი ამწეები, ააშენოს თანამედროვე საწყობები, დანერგოს IT და ავტომატიზაციის სისტემები, დაიქირაოს პერსონალი და უშუალოდ მართოს გემების მიღებისა და ტვირთის გადამუშავების პროცესი.

რატომ არის ეს გადამწყვეტი ეროვნული უსაფრთხოებისთვის?

ჩნდება ლოგიკური კითხვა: რატომ არ ვყიდით პორტს მთლიანად (როგორც ეს დიდ ბრიტანეთშია მიღებული), ან რატომ არ მართავს მას 100%-ით სახელმწიფო? პასუხი გეოპოლიტიკურ რეალობაში და ოქროს შუალედის პოვნაშია.

ჩვენ ვცხოვრობთ რეგიონში, სადაც გლობალური მოთამაშეები - მუდმივად ეჯახებიან ერთმანეთს. ლენდლორდის მოდელი სახელმწიფოს აძლევს შესაძლებლობას პროექტში ჩართოს რამდენიმე ინვესტორი ერთად, რაც თავისთავად ზრდის მოგებას და ქვეყანას უფრო მომგებიანს ხდის. თუ კერძო ოპერატორი დაარღვევს პირობებს ან წავა ეროვნული ინტერესების წინააღმდეგ, სახელმწიფოს შეუძლია კონტრაქტის გაწყვეტა და ახალი ოპერატორის შემოყვანა ისე, რომ პორტის ტერიტორია არ დაკარგოს.

მეორე მხრივ, რატომ არ მართავს სახელმწიფო თავად? ბიუროკრატიული აპარატი, თავისი ბუნებით, მოკლებულია ბიზნეს-დინამიზმს. გლობალურ საზღვაო ხაზებთან მოლაპარაკება, ტვირთების მოზიდვა და უახლესი ტექნოლოგიების დანერგვა მოითხოვს კერძო სექტორის მოქნილობას, კონტაქტებსა და კაპიტალს. ლენდლორდის მოდელი აერთიანებს სახელმწიფოს ურყევ გარანტიებს კერძო სექტორის კომერციულ ეფექტურობასთან.

შუა დერეფანი: თამაში დიდ დაფაზე

ამ ყველაფერს კიდევ უფრო დიდი მნიშვნელობა ენიჭება "შუა დერეფნის" კონტექსტში. უკრაინაში მიმდინარე ომისა და რუსეთის მიმართ დაწესებული მასშტაბური სანქციების ფონზე, დასავლეთსა და აზიას შორის ტვირთების გადაზიდვის ტრადიციული ჩრდილოეთის მარშრუტი სერიოზული რისკების წინაშე დადგა. ევროპა სასოწარკვეთილი ეძებს ალტერნატიულ, უსაფრთხო და სანდო გზებს ჩინეთთან და ცენტრალურ აზიასთან სავაჭროდ.

საქართველო, თავისი სტრატეგიული მდებარეობით, არის ამ ალტერნატიული მარშრუტის კრიტიკული რგოლი. თუმცა, შუა დერეფანი ვერ იფუნქციონირებს ეფექტურად ღრმაწყლოვანი პორტის გარეშე, რომელსაც შეეძლება მიიღოს უზარმაზარი გემები.
როდესაც საერთაშორისო პარტნიორები უყურებენ ანაკლიას, ისინი ითხოვენ სტაბილურობასა და პროგნოზირებადობას. „ლენდლორდის“ პრინციპი მათ მკაფიო სიგნალს უგზავნის: თამაშის წესები ცივილიზებულია და საერთაშორისო საუკეთესო პრაქტიკას ეფუძნება.

დასკვნა: პრაგმატული გარიგება მომავალთან

საბოლოო ჯამში, ანაკლიის პორტის ლენდლორდის მოდელით მშენებლობა ბევრად მეტია, ვიდრე უბრალოდ ეკონომიკური ნაბიჯი - ეს არის საქართველოს, როგორც რეგიონული ლიდერის, მკაფიო განაცხადი გლობალურ ჭადრაკის დაფაზე. ამ ფორმულით საქართველო თავად კარნახობს თამაშის წესებს: ის ინარჩუნებს სრულ სუვერენულ კონტროლს კრიტიკულ ინფრასტრუქტურაზე და, ამავდროულად, საერთაშორისო კაპიტალს საკუთარი გეოპოლიტიკურ სიძლიერედ აქცევს.

შავ ზღვაზე გეოპოლიტიკური ტალღები ყოველთვის ძლიერი იყო, მაგრამ ახლა საჭესთან თავად საქართველო დგას. "ლენდლორდის" მოდელის დანერგვით ის უარს ამბობს პასიური ტრანზიტული დერეფნის როლზე აღმოსავლეთსა და დასავლეთს შორის. საქართველო ყალიბდება მთავარ არქიტექტორად - სახელმწიფოდ, რომელიც საკუთარ ხელში აქცევს ახალი აბრეშუმის გზის გასაღებს და ამით საბოლოოდ იმკვიდრებს შეუცვლელი, დომინანტი მოთამაშის სტატუსს მსოფლიო ეკონომიკურ რუკაზე.