თბილისში არის ადგილები, რომელთა ყოველდღიურობას ისე შევეჩვიეთ, რომ ხშირად არც კი ვფიქრობთ, რამდენი ისტორია იმალება მათ უკან. ერთ-ერთი ასეთია თამარ მეფის ხიდი, რომელსაც უფროსი თაობა დღემდე ჩელუსკინელების ხიდის სახელითაც მოიხსენიებს.

დღეს ეს ხიდი ქალაქის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი სატრანსპორტო არტერიაა. ყოველდღიურად მას ათასობით ავტომობილი კვეთს, თუმცა მისი არსებობა მხოლოდ გადაადგილების მოხერხებულობას არ უკავშირდება. ხიდის მშენებლობა გასული საუკუნის 30-იანი წლების თბილისის გარდაქმნის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ნაწილი იყო.

მისი ისტორია დაკავშირებულია მტკვრის კალაპოტის ცვლილებასთან, კლდოვანი ფერდობების გაჭრასთან, ახალი ქუჩებისა და მოედნების მოწყობასთან, საბჭოთა პერიოდის ურბანულ პოლიტიკასთან და იმ საინჟინრო შესაძლებლობებთან, რომლებიც იმდროინდელი თბილისისთვის ნამდვილ გამოწვევას წარმოადგენდა.

ხიდის მშენებლობის ამსახველი ფოტოები დღემდე ინახება საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკის არქივში. ეს ფოტოები გვაძლევს შესაძლებლობას, თითქმის ერთი საუკუნის შემდეგ თავად ვიხილოთ, როგორ იცვლებოდა ქალაქის ეს ნაწილი.

თბილისი, რომელსაც ახალი ხიდი სჭირდებოდა

XX საუკუნის დასაწყისში თბილისი სწრაფად იზრდებოდა. ქალაქის საზღვრები ფართოვდებოდა, ვითარდებოდა ახალი დასახლებები, მატულობდა მოსახლეობა და იზრდებოდა სატრანსპორტო მოძრაობაც.

იმ პერიოდში ქალაქის სხვადასხვა უბანს შორის კავშირი ისეთი განვითარებული არ იყო, როგორიც დღეს წარმოგვიდგენია. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი გახდა მტკვრის მარცხენა და მარჯვენა სანაპიროების დაკავშირება და ახალი სატრანსპორტო მიმართულებების შექმნა. სწორედ ამ საჭიროებიდან გამომდინარე გაჩნდა იდეა, აეშენებინათ ხიდი, რომელიც დიდუბისა და ჩუღურეთის მიმართულებას გმირთა მოედნისა და ვაკე-საბურთალოს სივრცესთან დააკავშირებდა.

ადგილი, სადაც დღეს თამარ მეფის ხიდია გადებული, მაშინ სრულიად განსხვავებულად გამოიყურებოდა. აქ არსებობდა რთული რელიეფი, კლდოვანი მონაკვეთები და მდინარის ბუნებრივი კალაპოტის თავისებურებები. თანამედროვე ურბანული სივრცის ნაცვლად, მშენებლებს საკმაოდ რთული ტერიტორიის ათვისება უწევდათ.

ეს მხოლოდ ხიდის აგება არ იყო. საჭირო ხდებოდა მისასვლელი გზების შექმნა, კლდოვანი ბორცვების გაჭრა და მიმდებარე ტერიტორიის მთლიანად გარდაქმნა.

1930-იან წლებში თბილისის რეკონსტრუქციის პროცესი სწორედ ასეთი მასშტაბური პროექტებით მიმდინარეობდა.

ოთხწლიანი მშენებლობა - როგორ გაჩნდა ხიდი მტკვარზე

ხიდის მშენებლობა 1931 წელს დაიწყო და 1935 წელს დასრულდა. ქართული ენციკლოპედიის ცნობით, მისი აგება 1935 წლით თარიღდება, ხოლო ეროვნული ბიბლიოთეკის საარქივო ფოტოალბომი მშენებლობის პერიოდს 1932–1935 წლებით აღნიშნავს.

პროექტის განხორციელება იმდროინდელი სამშენებლო ტექნოლოგიების პირობებში მნიშვნელოვან საინჟინრო სამუშაოებს მოითხოვდა.

მშენებლობის დროს საჭირო იყო მდინარის კალაპოტთან მუშაობა, საყრდენი კონსტრუქციების მოწყობა და ხიდის ძირითადი ნაწილის ეტაპობრივი აგება. ამ პროცესის ამსახველ ფოტოებში ჩანს დროებითი ხიდიც, რომელიც მშენებლობის პერიოდში გამოიყენებოდა, ასევე მასიური ხის დამხმარე კონსტრუქციები.

განსაკუთრებით საინტერესოა ტერიტორიის კლდოვანი ნაწილის დამუშავება. ისტორიულ ფოტოებსა და მშენებლობის შესახებ გამოქვეყნებულ მასალებში აღწერილია წყლის ჭავლის გამოყენებით კლდის გაჭრის პროცესიც. ეს იმდროინდელი სამშენებლო სამუშაოების ერთ-ერთი უჩვეულო დეტალია.

წარმოიდგინეთ, რა სირთულეებთან იქნებოდნენ დაკავშირებული ადამიანები, რომლებიც მდინარის ზემოთ, რთულ რელიეფზე, დიდი ზომის ნაგებობას აშენებდნენ. მათ უნდა უზრუნველეყოთ როგორც საყრდენების სიმტკიცე, ისე ხიდის მდგრადობა და მომავალი სატრანსპორტო დატვირთვის გაძლება.

სწორედ ამიტომ ეს მშენებლობა მხოლოდ არქიტექტურული პროექტი არ ყოფილა ის საინჟინრო და ორგანიზაციული თვალსაზრისითაც მნიშვნელოვანი გამოწვევა იყო.

ხიდის შექმნაში რამდენიმე სპეციალისტი მონაწილეობდა. ქართული ენციკლოპედიის მიხედვით, მშენებლობის ინჟინრები იყვნენ კ. ზავრიევი და ნ. სლოვინსკი, ხოლო არქიტექტორი ნიკოლაი სევეროვი.

ნიკოლაი სევეროვი იმ პერიოდის თბილისის არქიტექტურულ ცხოვრებაში მნიშვნელოვანი ფიგურა იყო. მისი სახელი უკავშირდება ქალაქის რამდენიმე ცნობილ ნაგებობასაც.

პროექტის განხორციელება იმდროინდელი საქართველოს პოლიტიკური ხელმძღვანელობის ინიციატივით მიმდინარე ფართო ურბანული გარდაქმნის ნაწილიც იყო. ამ პროცესის ერთ-ერთი მთავარი პოლიტიკური ფიგურა ლავრენტი ბერია გახლდათ.

ხიდის მშენებლობის პარალელურად მიმდინარეობდა გმირთა მოედნის მოწყობა და მიმდებარე ტერიტორიის რეკონსტრუქცია.

ეს ძალიან საინტერესო ფოტოა, რომელზეც შეჩერებული წამია. ეს არის ჩელუსკინელების (დღევანდელი თამარ მეფის) ხიდის გამოცდის მომენტი. ამ დროს ხიდის ქვეშ დგანან არქიტექტორი, ინჟინერი და კონსტრუქტორი...

1935 წელია, ჩელუსკინელების სახელობის ხიდის მშენებლობა დასრულებულია. ხიდზე დგას მძიმედ დატვირთული სატვირთო და ასფალტის სატკეპნი მანქანები, ტრამვაის ვაგონები. ასე დაიწყო თბილისის ყველაზე მაღალი ხიდის ისტორია.

სანამ მანქანებისა და ფეხმავალთა ნაკადი ახალაგებულ ხიდზე გაივლიდა, მაქსიმალური სიმძიმით დატვირთეს ხიდი, ქვეშ კი დადგნენ მისი ავტორები: სევეროვი, სლოვინსკი და კონსტრუქციულ მდგრადობაზე პასუხისმგებელი პირები. რამდენიმე წუთის განმავლობაში განაბულნი იყვნენ არქიტექტურულ-კონსტრუქციული პირმშოს ქვეშ მისი ავტორები.

საბოლოოდ ხიდმა გამოცდა ჩააბარა, არქიტექტორ-კონსტრუქტორები გადარჩნენ, ბერია კი კმაყოფილი დარჩა.

რატომ დაერქვა ხიდს ჩელუსკინელების სახელი?

ხიდის თავდაპირველი სახელწოდება შემთხვევითი არ ყოფილა და ის საბჭოთა კავშირის ერთ-ერთ ყველაზე გახმაურებულ მოვლენას უკავშირდება.

1933 წელს არქტიკაში გაემგზავრა საბჭოთა ორთქლმავალი „ჩელიუსკინი“, რომლის მიზანი ჩრდილოეთის საზღვაო გზის გავლა იყო. 1934 წლის 13 თებერვალს გემი ყინულებმა გაანადგურა და ჩაიძირა. ეკიპაჟისა და ექსპედიციის წევრები ყინულზე აღმოჩნდნენ, საიდანაც მათი გადარჩენა ავიაციის საშუალებით მოხერხდა.

104 ადამიანის გადარჩენის ოპერაცია საბჭოთა კავშირში განსაკუთრებულ მოვლენად იქცა. გადარჩენილებსა და მაშველ მფრინავებს გმირებად მოიხსენიებდნენ. თბილისის ახალ ხიდსაც სწორედ ამ ისტორიის პატივსაცემად მიენიჭა ჩელუსკინელების სახელწოდება.

საინტერესოა, რომ 1934 წლის 16 აპრილს თბილისში გამართულმა საბჭოს გაერთიანებულმა პლენუმმა ახალი ხიდისა და რკინიგზის ქუჩისთვის ჩელუსკინელების სახელის მინიჭება დაამტკიცა.

ხიდის მშენებლობა ცალკე აღებული პროექტი არ ყოფილა. იმავე პერიოდში თბილისში მასშტაბური ურბანული ცვლილებები მიმდინარეობდა

განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი იყო გმირთა მოედნის მოწყობა. ტერიტორია, რომელსაც დღეს კარგად ვიცნობთ, მაშინ სრულიად განსხვავებულ სახეს ატარებდა. მოედნის მიმდებარედ კლდოვანი ბორცვები იყო, რომელთა ნაწილი ახალი გზებისა და სატრანსპორტო მიმართულებების გასაყვანად უნდა გაჭრილიყო. მოგვიანებით ამ სივრცეში აშენდა ცირკის შენობა, რომელიც 1940 წელს გაიხსნა. მიმდებარე ტერიტორიაზე იცვლებოდა ქუჩების განლაგება, ეწყობოდა სანაპიროები და იქმნებოდა ახალი სატრანსპორტო კავშირები.

ამ პროცესმა ქალაქის იერსახე მნიშვნელოვნად შეცვალა. 1989 წელი - ხიდმა სახელი შეიცვალა.

თითქმის ნახევარი საუკუნის განმავლობაში ხიდი ჩელუსკინელების სახელით იყო ცნობილი, 1989 წელს კი მას თამარ მეფის სახელი ეწოდა. ასე იქცა საბჭოთა პერიოდის სახელწოდების მქონე საინჟინრო ნაგებობა საქართველოს ისტორიულ მმართველთან დაკავშირებულ სიმბოლოდ.

თამარ მეფის ხიდი მტკვრის ორ სანაპიროს აკავშირებს, თუმცა მისი დანიშნულება გაცილებით მნიშვნელოვანი იყო, ვიდრე უბრალოდ გადაადგილების გამარტივება. ხიდის მშენებლობამ შეცვალა თბილისის სატრანსპორტო ქსელი, ხელი შეუწყო ახალი ურბანული სივრცეების განვითარებას და ერთმანეთთან დააკავშირა ქალაქის მნიშვნელოვანი საცხოვრებელი, სავაჭრო და სამრეწველო უბნები.

ხიდის გაჩენა ქალაქისთვის სტრატეგიული მნიშვნელობის აღმოჩნდა: მან ერთმანეთთან დააკავშირა დიდუბე-ჩუღურეთისა და ვაკე-საბურთალოს მიმართულებები და ახალი სატრანსპორტო ღერძი შექმნა.

ხიდის არქიტექტურული იერსახის მნიშვნელოვანი ნაწილია მოაჯირები, საყრდენი ელემენტები და განათების მოწყობილობები. ასეთი დეტალები ხიდს მხოლოდ ტექნიკურ ნაგებობად არ ტოვებდა, ისინი მის ვიზუალურ სახეს ქმნიდა და ქალაქის სივრცეში გამორჩეულ ადგილს ანიჭებდა.

ხიდის მასშტაბი, კონსტრუქციული გადაწყვეტა და დეკორატიული ელემენტები იმდროინდელი თბილისის მოდერნიზაციის იდეას გამოხატავდა: ქალაქს სჭირდებოდა არა მხოლოდ ახალი გზები, არამედ ისეთი ნაგებობები, რომლებიც მის ახალ არქიტექტურულ სახესაც განსაზღვრავდა. თამარ მეფის ხიდის მნიშვნელობაზე საუბრისას განსაკუთრებული ყურადღება მის სატრანსპორტო ფუნქციას უნდა დაეთმოს.

ხიდი და საზოგადოებრივი ტრანსპორტი

ჩელუსკინელების ხიდი მნიშვნელოვანი იყო არა მხოლოდ ავტომობილებისა და ქვეითებისთვის. ის საზოგადოებრივი ტრანსპორტის განვითარების პროცესშიც ჩაერთო. ხიდზე ტრამვაის მოძრაობა ქალაქის ორ სანაპიროს შორის გადაადგილების ახალ შესაძლებლობას ქმნიდა.

იმ პერიოდში ტრამვაი თბილისის ყოველდღიური ცხოვრების ერთ-ერთი მთავარი სატრანსპორტო საშუალება იყო. მისი მეშვეობით ადამიანები სახლიდან სამსახურში, საწარმოებში, სავაჭრო ობიექტებსა და ქალაქის სხვა უბნებში გადაადგილდებოდნენ.

ხიდზე გაყვანილმა ტრამვაის ხაზმა ერთმანეთთან დააკავშირა სხვადასხვა ფუნქციის მქონე ურბანული სივრცეები. ეს ნიშნავდა, რომ გადაადგილება აღარ იყო დამოკიდებული მხოლოდ იმ გზებზე, რომლებიც მანამდე არსებობდა. მოქალაქეებს შეეძლოთ უფრო სწრაფად და მოხერხებულად გადაეკვეთათ მდინარე და ქალაქის სხვადასხვა ნაწილს შორის კავშირი დაემყარებინათ.

ამ თვალსაზრისით, ხიდი საზოგადოებრივი ტრანსპორტის ქსელის გაფართოების ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი რგოლი გახდა. ის მხოლოდ მდინარეზე გადასასვლელი არ ყოფილა - მისმა ფუნქციონირებამ ხელი შეუწყო შრომითი, სავაჭრო და სოციალური კავშირების გაძლიერებას.

ტრამვაის ხაზები ქალაქის განვითარების მნიშვნელოვან ნაწილს წარმოადგენდა. მოგვიანებით, 1967 წელს, ჩელუსკინელების ქუჩისა და თამარ მეფის გამზირის მიმართულებით ტრამვაის მოძრაობა შეწყდა.

1989 წელს ჩელუსკინელების ხიდს სახელი შეეცვალა და მას თამარ მეფის სახელი ეწოდა. ამ დროიდან ნაგებობა უკვე ახალი სახელით დამკვიდრდა თბილისის ურბანულ რუკაზე.

სახელის ცვლილებამ არ შეცვალა მისი ფუნქცია - ხიდი კვლავ რჩებოდა ერთ-ერთ მნიშვნელოვან სატრანსპორტო კვანძად, რომელიც დედაქალაქის სხვადასხვა ნაწილს ერთმანეთთან აკავშირებდა.

დღეს ის თამარ მეფის ხიდის სახელით არის ცნობილი, თუმცა ძველი სახელწოდება თბილისის მცხოვრებთა ნაწილს დღემდე ახსოვს. ეს სახელწოდებაც ქალაქის ისტორიის ნაწილია ერთი ხიდი, ორი სახელი და ორი განსხვავებული ეპოქა.

თამარ მეფის ხიდი დღეს

ათწლეულების განმავლობაში ხიდმა არაერთი ცვლილება და დატვირთვის ზრდა გადაიტანა. თუ თავდაპირველად მისი კონსტრუქცია იმდროინდელი სატრანსპორტო ნაკადებისთვის იყო გათვლილი, დღეს ის გაცილებით ინტენსიურ მოძრაობას ემსახურება. თანამედროვე თბილისისთვის თამარ მეფის ხიდი კვლავ მნიშვნელოვანი სატრანსპორტო არტერიაა. ყოველდღიურად მასზე გადაადგილდებიან ავტომობილები, საზოგადოებრივი ტრანსპორტი და ქვეითები. მისი საშუალებით ერთმანეთს უკავშირდება ცენტრალური უბნები, მარჯვენა და მარცხენა სანაპიროები, დიდუბის, ჩუღურეთისა და საბურთალოს მიმართულებები.

წლების განმავლობაში ხიდის სხვადასხვა მონაკვეთს სარემონტო და სარეაბილიტაციო სამუშაოები ჩაუტარდა. 2019 წელს თბილისის მერიამ ხიდიდან ჩამოსასვლელი პანდუსის სრული რეაბილიტაცია განახორციელა. სამუშაოები მოიცავდა დაზიანებული კოჭების შეცვლას, ბურჯების თავების აღდგენას, საყრდენი კედლების მშენებლობას, მოაჯირებისა და განათების ბოძების შეცვლას. დამონტაჟდა თანამედროვე LED განათებაც. ეს უკვე არა მხოლოდ ვიზუალური განახლება, არამედ კონსტრუქციული უსაფრთხოების გაუმჯობესებაც იყო.

2025 წელს კი ხიდზე არსებული ტროტუარების რეაბილიტაცია დაიწყო. სამუშაოების პერიოდში დროებით შეიზღუდა საავტობუსე ზოლებზე გადაადგილება, რათა სარემონტო პროცესის პარალელურად ქვეითთა უსაფრთხოებაც უზრუნველყოფილიყო

2025 წლის სექტემბერში თბილისის მერმა ასევე დააანონსა თამარ მეფის ხიდის სრული რეაბილიტაციის გეგმები, რომელიც მომდევნო ოთხი წლის განმავლობაში დედაქალაქის რამდენიმე მნიშვნელოვანი ხიდის განახლების პროგრამის ნაწილია. ეს ყველაფერი კიდევ ერთხელ აჩვენებს, რომ ხიდის მოვლა მხოლოდ გზის საფარის გამოცვლას არ გულისხმობს. მნიშვნელოვანია მისი მზიდი კონსტრუქციების, საყრდენების, მოაჯირების, განათებისა და ქვეითთა ინფრასტრუქტურის მდგომარეობა.

თამარ მეფის ხიდის ისტორია მხოლოდ 1930-იანი წლების მშენებლობით ან 1989 წლის სახელის ცვლილებით არ შემოიფარგლება.

მისი მნიშვნელობა იმაშია, რომ მან სხვადასხვა ეპოქაში სხვადასხვა საჭიროებას უპასუხა. თავდაპირველად ის ქალაქის გაფართოებისა და ახალი სატრანსპორტო კავშირების შექმნის აუცილებლობამ გააჩინა. მოგვიანებით ტრამვაისა და საავტომობილო მოძრაობის მნიშვნელოვანი ნაწილი გაატარა, დღეს კი დედაქალაქის ყოველდღიური გადაადგილების ერთ-ერთ აუცილებელ რგოლად რჩება.