თბილისში ბევრი ძველი ნაგებობაა, რომელსაც ადამიანები ყოველდღე ჩაუვლიან გვერდით ისე, რომ არც კი დაფიქრდებიან, რამდენი დრო, რამდენი ეპოქა და რამდენი ამბავია ჩაშენებული მის კედლებში. აბრეშუმის მუზეუმის შენობაც სწორედ ასეთი ადგილია - ერთი შეხედვით გამორჩეული, მაგრამ მისი ისტორია იმდენად მრავალშრიანია, რომ მხოლოდ „ძველ მუზეუმად“ მოხსენიება აშკარად არ ეყოფა. ეს არ არის მხოლოდ შენობა, სადაც ექსპონატებია თავმოყრილი. ეს არის სივრცე, რომელიც თავიდანვე ცოდნის, კვლევის, პრაქტიკისა და ესთეტიკის გასაერთიანებლად შეიქმნა და დღემდე ინარჩუნებს იმ ეპოქის ხასიათს, როცა აბრეშუმი უბრალო ქსოვილი კი არა, ეკონომიკის, მეცნიერებისა და ყოველდღიური ცხოვრების მნიშვნელოვანი ნაწილი იყო.

აბრეშუმის მუზეუმის ისტორია 1887 წელს იწყება, როცა თბილისში, მუშტაიდის ბაღის ტერიტორიაზე, კავკასიის მეაბრეშუმეობის სადგური დაარსდა. ეს იყო დრო, როცა აბრეშუმის წარმოება მთელ რეგიონში სერიოზულ გამოწვევას შეეჯახა - ფართოდ გავრცელდა აბრეშუმის ჭიის დაავადება, რომელმაც დარგს დიდი ზიანი მიაყენა. სწორედ ამ ფონზე შეიქმნა ცენტრი, რომელსაც პრაქტიკული და სამეცნიერო დანიშნულება ერთდროულად ჰქონდა: უნდა უზრუნველეყო მოსახლეობა ჯანსაღი გრენით, გაევრცელებინა მოვლის გაუმჯობესებული მეთოდები და მეცნიერულ საფუძველზე გაეძლიერებინა მეაბრეშუმეობა მთელ კავკასიაში.

სადგურს სათავეში ედგა ბუნებისმეტყველი ნიკოლოზ შავროვი, რომელმაც ევროპულ გამოცდილებაზე დაყრდნობით შექმნა ეს მოდელი და თბილისი რეგიონული მნიშვნელობის ერთ-ერთ მთავარ ცენტრად აქცია.

საინტერესოა, რომ ეს ადგილი თავიდანვე მხოლოდ პრაქტიკულ საქმიანობაზე არ ყოფილა ორიენტირებული. კავკასიის მეაბრეშუმეობის სადგური, კვლევითთან ერთად, საგანმანათლებლო საქმიანობასაც ეწეოდა, აქვე იყო ბიბლიოთეკა, მუზეუმი, ლაბორატორიები, იბეჭდებოდა სპეციალური გამოცემები და სადგურის მუშაობა ვრცელდებოდა სხვა რეგიონებზეც. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, ეს იყო არა ერთი დარგობრივი დაწესებულება, არამედ მთლიანი ინტელექტუალური და პრაქტიკული ქსელი, რომელიც აბრეშუმის წარმოებას თანამედროვე ცოდნასთან აკავშირებდა.

ამ ისტორიის ერთ-ერთი ყველაზე საინტერესო ნაწილი თავად შენობაა. თბილისის აბრეშუმის მუზეუმი იმ იშვიათ მუზეუმებს შორისაა, რომლისთვისაც შენობა თავიდანვე სპეციალურად აშენდა. მსოფლიოს არაერთ ქალაქში მსგავსი მუზეუმები მოგვიანებით, ძველ ქარხნებში ან ადაპტირებულ სივრცეებში მოეწყო, აქ კი ყველაფერი საპირისპიროდ მოხდა - ჯერ გაჩნდა იდეა, ფუნქცია და დანიშნულება, შემდეგ კი მისი შესაბამისი არქიტექტურა შეიქმნა. შენობის საფუძველი 1889 წლის 9 ოქტომბერს ჩაეყარა, დასრულდა 1892 წელს და მისი პროექტის ავტორი პოლონური წარმოშობის თბილისელი არქიტექტორი ალექსანდრე შიმკევიჩი იყო. სწორედ მან შექმნა ნაგებობა, რომელიც დღესაც თბილისის ერთ-ერთ ყველაზე გამორჩეულ არქიტექტურულ ნიმუშად მიიჩნევა.

შიმკევიჩის ამ ნამუშევარში ყველაზე თვალშისაცემი მისი სტილისტური მრავალფეროვნებაა. შენობა ორსართულიანია, წითელი აგურით ნაგები, ქვის მაღალ ცოკოლზე შემდგარი და სიმეტრიულად დაგეგმილი. ფასადზე ყურადღებას იქცევს განაპირა და შუა რიზალიტები, ფანჯრების განსხვავებული ფორმები და მასიური, თუმცა ელეგანტური მოცულობა. მაგრამ მთავარი სწორედ ის არის, რომ ეს ყველაფერი ერთ სტილში არ იკვრება - პირიქით, შენობა სხვადასხვა არქიტექტურული გავლენის შერწყმით არის შექმნილი. ექსტერიერში იგრძნობა ფსევდო-მავრიტანული, ფსევდო-გოთური, კლასიცისტური და იმდროინდელი ე.წ. „რუსული სტილის“ ნიშნები. ამიტომაც აბრეშუმის მუზეუმი არც მხოლოდ ევროპულ არქიტექტურად მიიჩნევა და არც მხოლოდ აღმოსავლურ ნაგებობად - ის სწორედ ამ ნაზავის გამოა განსაკუთრებული.

თუმცა ამ შენობის ნამდვილი ხასიათი ინტერიერში იშლება. აქ დეკორი მხოლოდ სილამაზისთვის არ არის. კედლებზე, თაღებზე, პილასტრებსა და ფრიზებზე გამოძერწილია თუთის ფოთლები, აბრეშუმის ჭია, პარკი, ჭუპრი, პეპელა - ყველაფერი, რაც შენობის პირდაპირ დანიშნულებას უკავშირდება. თითქოს შენობა თავადვე გიხსნის, რისთვის აშენდა. სწორედ ეს განასხვავებს მას ბევრი სხვა თანადროული ნაგებობისგან.

კიდევ უფრო იშვიათს ხდის ის ფაქტი, რომ საგამოფენო დარბაზსა და ბიბლიოთეკაში დღემდე შემორჩენილია შიმკევიჩის ესკიზებით შექმნილი ავეჯი. ანუ აქ არა მხოლოდ კედლები და დეკორი, არამედ შიდა სივრცის ხასიათიც თითქმის იმავე სახით არის შენარჩუნებული, როგორადაც XIX საუკუნის ბოლოს იყო ჩაფიქრებული.

XX საუკუნეში დაწესებულებამ რამდენჯერმე შეიცვალა სახელი, სტატუსი და ადმინისტრაციული დაქვემდებარება. 1930 წლიდან ის უკვე სამეცნიერო-კვლევით ინსტიტუტად გარდაიქმნა, მოგვიანებით ამიერკავკასიის, შემდეგ თბილისის, ბოლოს კი საქართველოს მეაბრეშუმეობის სამეცნიერო-კვლევითი ინსტიტუტის სახელით განაგრძობდა მუშაობას. მაგრამ განსაკუთრებით რთული პერიოდი 1970-იანი წლებიდან დაიწყო. 1975 წელს ინსტიტუტმა მუზეუმის შენობა დატოვა, 1981 წელს კი ნაგებობა დინამოს სტადიონს გადაეცა. სწორედ ამ დროს დადგა მუზეუმის არსებობა რეალური საფრთხის წინაშე. მის გადარჩენაში გადამწყვეტი აღმოჩნდა 1986-88 წლებში დაწყებული ბრძოლა, რომელსაც ირინე ჭოტორლიშვილი ედგა სათავეში. საბოლოოდ, ეს ძალისხმევა შედეგიანი აღმოჩნდა და მუზეუმი გაქრობას გადაურჩა. მოგვიანებით, 1996 წელს, შენობას ეროვნული მნიშვნელობის კულტურული ძეგლის სტატუსი მიენიჭა, 2006 წელს კი, ხანგრძლივი ისტორიის განმავლობაში პირველად, მუზეუმი დამოუკიდებელ ორგანიზაციად ჩამოყალიბდა.

საყურადღებოა ისიც, რომ ამ სივრცის ღირებულება მხოლოდ არქიტექტურით არ განისაზღვრება. მუზეუმის კოლექციები მას მსოფლიო მნიშვნელობის დაწესებულებად აქცევს. აქ დაცულია ათიათასობით ექსპონატი, რომლებიც აბრეშუმის წარმოების, გამოყენებისა და გავრცელების ისტორიას სხვადასხვა მხრიდან გვაჩვენებს - ბიოლოგიური, ეთნოგრაფიული, არქეოლოგიური, სახელოვნებათმცოდნეო და ტექნოლოგიური კუთხით.

მუზეუმში ინახება აბრეშუმის ჭიასთან დაკავშირებული მასალა, ბოჭკოები, საღებავები, ქსოვილები, ნაქარგობები, ლაბორატორიული დანადგარები, ფოტოები, ნეგატივები, მაქმანები და მრავალი სხვა ნივთი. განსაკუთრებით საინტერესოა ის, რომ კოლექცია აერთიანებს როგორც ადგილობრივ მასალას, ისე მსოფლიოს სხვადასხვა ქვეყნიდან ექსპონატებს.

ოცდამეერთე საუკუნის დასაწყისში შენობა მძიმე მდგომარეობაში აღმოჩნდა. გრუნტის წყლები, დაზიანებული სადრენაჟე სისტემა, მიწისძვრები და სხვა დაგროვილი პრობლემები ნაგებობას წლების განმავლობაში სერიოზულად აზიანებდა. საჭირო გახდა სასწრაფო ჩარევა, რათა მუზეუმს როგორც შენობა, ისე მისი ავთენტური შიდა სამყარო შეენარჩუნებინა.

რეაბილიტაციის პროექტი 2020 წელს დაიწყო და ოთხ წელს გაგრძელდა. მოხდა კონსტრუქციული გამაგრება, სადრენაჟე სისტემის მოწყობა, ტექნიკური ინფრასტრუქტურის განახლება, სახურავისა და დაზიანებული ელემენტების რესტავრაცია, ავთენტური კარ-ფანჯრებისა და ავეჯის აღდგენა, ინტერიერში აღმოჩენილი მხატვრობის ნაწილობრივი კონსერვაცია, ლანდშაფტის მოწესრიგება და სივრცის ადაპტირება თანამედროვე საჭიროებებზე, მათ შორის შშმ პირებისთვის.

ამიტომაც აბრეშუმის სასახლე დღეს მხოლოდ ლამაზი ძველი შენობა არ არის. მისი უნიკალურობა იმაშია, რომ აქ ყველაფერი ერთად მუშაობს: არქიტექტურა, დეკორი, ავეჯი, კოლექცია, ბიბლიოთეკა და თავად ისტორია. ასეთ შენობებში ქალაქის წარსული ყველაზე კარგად მაშინ ჩანს, როცა დეტალებს აკვირდები - კიბის მოყვანილობაში, კედლის ორნამენტში, ფანჯრის ფორმაში…

ალბათ ბევრმა არ იცის, რომ ეს მუზეუმი მსოფლიოში იმ მცირერიცხოვან აბრეშუმის მუზეუმებს შორისაა, რომელიც დღემდე თავისთვისვე აშენებულ, თავდაპირველ შენობაშია განთავსებული. ეს არ არის შენობა, რომელსაც ერთხელ ნახავ და დაივიწყებ. შეიძლება პირველად ვერც კი შეამჩნიო, მაგრამ მერე აუცილებლად დაგიბრუნდება - დეტალებით, ფორმებით, იმ განცდით, რომ რაღაც მნიშვნელოვანი გამოგრჩა.